Online / social media සහ සයිබර් ආරක්ෂාව සහතික කිරීම සඳහා මාර්ගෝපදේශය

1. පුද්ගලික තොරතුරු ආරක්ෂා කිරීම:

a) ඔබගේ සියලුම Online / social media ගිණුම් සඳහා ශක්තිමත් සහ අද්විතීය Password භාවිතා කරන්න. පහසුවෙන් අනුමාන කළ හැකි පොදු වාක්‍ය ඛණ්ඩ හෝ පුද්ගලික තොරතුරු භාවිතා කිරීමෙන් වළකින්න. Capital අකුරු සහ simple අකුරු, ඉලක්කම් සහ සංකේතවල (symbols) එකතුවක් ඇතුළත් කරන්න.
උ.දා.: “password123,” භාවිතා කිරීම වෙනුවට “P@ssw0rd!23.”

b) හැකි සෑම විටම දtwo-factor authentication (2FA) Enable කරන්න. මෙය ඔබගේ password එකට අමතරව verification code හෝ biometric verification, ඇඟිලි සලකුණ (Finger print) අවශ්‍ය කිරීමෙන් අමතර ආරක්ෂිත ස්ථරයක් එක් කරයි.

c) social media platforms සමාජ මාධ්‍ය වේදිකාවල රහස්‍යතා සැකසීම් (privacy settings) සකසන්න. රහස්‍යතා විකල්ප සමාලෝචනය කර (privacy options Review කර) ඔබේ පුද්ගලික තොරතුරු, posts සහ photos visibility ඔබේ අනුමත සම්බන්ධතාවලට (approved connections) පමණක් සීමා කරන settings කරන්න.

d) අන්තර්ජාලය හරහා පුද්ගලික තොරතුරු හුවමාරු කර ගැනීමේදී ප්‍රවේශම් වන්න. ඔබව හඳුනා ගැනීමට හෝ ස්ථානගත කිරීමට භාවිත කළ හැකි ඔබේ සම්පූර්ණ නම, ලිපිනය, දුරකථන අංකය, පාසලේ නම හෝ වෙනත් සංවේදී තොරතුරු පළ කිරීමෙන් වළකින්න.

e) සැක සහිත Link සහ ඊමේල් වලින් පරිස්සම් වන්න. නොදන්නා මූලාශ්‍රවලින් Link ක්ලික් කිරීමෙන් වළකින්න, ඒවා නොදන්නා වෙබ් අඩවිවලට unknown sources, malicious websites හෝ තතුබෑම් උත්සාහයන්ට (phishing attempts)මඟ පෑදිය හැක. පුද්ගලික තොරතුරු ඉල්ලා සිටින ඊමේල් හෝ වහාම පියවර ගන්නා ලෙස ඔබෙන් ඉල්ලා සිටින ඊමේල් ගැන සැක කරන්න.

2. සමාජ මාධ්ය ආරක්ෂාව Social Media Safety:

a) පිළිගත් සමාජ මාධ්‍ය වේදිකා තෝරන්න (reputable social media platforms) පරිශීලක ආරක්ෂාව තවුරු කරන ප්‍රසිද්ධ වේදිකාවලට පමනක් සම්භන්ද වන්න.

b) privacy settings නිතිපතා review කර settings කරන්න. ඔබ භාවිතා කරන සමාජ මාධ්‍ය වේදිකා වල රහස්‍යතා සැකසීම් සමඟ ඔබව හුරු කරවන්න. ඔබගේ posts, ඡායාරූප, photos සහ පුද්ගලික තොරතුරු බැලිය හැකි අය සීමා කරන්න. අනුමත සම්බන්ධතාවලට පමණක් ඔබේ අන්තර්ගතයට ප්‍රවේශ විය හැකි බව සහතික කිරීමට “Friends Only” විකල්පය තෝරාගැනීම කරන්න.

c) friend requests සහ followers පිළිගැනීමේදී ප්‍රවේශම් වන්න. ඔවුන්ගේ ඉල්ලීම් පිළිගැනීමට පෙර පුද්ගලයන්ගේ අනන්‍යතාවය තහවුරු කරන්න (Verify the identity). සැබෑ ජීවිතයේ ඔබ දන්නා හෝ අන්‍යෝන්‍ය සම්බන්ධතාවයක් mutual connection ඇති පුද්ගලයින් සමඟ පමණක් සම්බන්ධ වන්න.

d) ඔබ යමක් post කිරීමට හෝ share කිරීමට පෙර සිතන්න. ඔබ online share කර ගන්නා ඕනෑම දෙයක් ඔබගේ කැමැත්තෙන් තොරව save කිරීමට, copy කිරීමට සහ අන් අය සමඟ share කර ගැනීමට හැකි බව මතක තබා ගන්න. ඔබේ කීර්ති නාමයට හානි කළ හැකි හෝ ඔබේ ආරක්ෂාවට හානි කළ හැකි සංවේදී (sensitive) හෝ සම්මුතිවාදී අන්තර්ගතයන් (compromising content) share කර ගැනීමෙන් වළකින්න.

e) cyberbullying හෝ harassment. සයිබර් හිරිහැර කිරීම් reportකර block කරන්න. ඔබට කිසියම් ආකාරයක සයිබර් හිරිහැර කිරීම්, හිරිහැර කිරීම් හෝ නුසුදුසු හැසිරීම් හමු වුවහොත්, එය platform’s support කණ්ඩායමට report/inform කරන්න.

3. Fake News සහ වංචා (Scams ) හඳුනා ගැනීම

a) Information share කර ගැනීමට පෙර තොරතුරු verify කරන්න. බහුවිධ multiple විශ්වාසනීය මූලාශ්‍රවලින් මූලාශ්‍ර සහ cross-reference තොරතුරුවල විශ්වසනීයත්වය පරීක්ෂා කරන්න. සත්‍යාපනය නොකළ ප්‍රවෘත්ති share කිරීමේදී ප්‍රවේශම් වන්න, එය වැරදි තොරතුරු පැතිරීමට දායක විය හැක.

b) ක්ලික්බයිට් (clickbait) සහ සංවේදී සිරස්තල ගැන විමසිල්ලෙන් සිටින්න. clickbait බොහෝ විට අවධානය ආකර්ෂණය කර ගැනීම සඳහා අතිශයෝක්තියෙන් යුත් හෝ නොමඟ යවන headlines භාවිතා කරයි. ක්ලික් කිරීමට හෝ share කර ගැනීමට පෙර තොරතුරු තහවුරු කරන්න.

c) online scams සහ pyramid schemes, පිරමිඩ යෝජනා ක්‍රම ගැන සැකයෙන් සිටින්න. පුද්ගලික තොරතුරු (personal information) හෝ payment card details සැපයීමට අවශ්‍ය වන දීමනා සමඟ engaging වීමෙන් වළකින්න. සැකයක් ඇත්නම්, විශ්වාසවන්ත වැඩිහිටියෙකුගෙන් උපදෙස් ලබාගන්න හෝ යම් පර්යේෂණයක් කරන්න.

4. වගකීම් සහගත අන්තර්ජාල භාවිතය

a) ඔබගේ screen time කළමනාකරණය කරන්න. Online සහ offline ක්‍රියාකාරකම් අතර සෞඛ්‍ය සම්පන්න සමතුලිතතාවයක් සහතික කිරීම සඳහා ඔබගේ online ක්‍රියාකාරකම් සඳහා සීමාවන් සකසන්න. විනෝදාංශ, ශාරීරික ව්‍යායාම සහ මිතුරන් සහ පවුලේ අය සමඟ මුහුණට මුහුණ අන්තර්ක්‍රියා වල නිරත වන්න.

b) අන්තර්ජාලයෙන් අන් අයට ගෞරවයෙන් සහ කරුණාවෙන් සලකන්න. cyberbullying කිරීම් හෝ harassing කරන හැසිරීම් වල යෙදීමෙන් වළකින්න. ඔබේ වචන සහ ක්‍රියාවන් අන් අයට සැබෑ සහ කල්පවත්නා බලපෑම් ඇති කළ හැකි බැවින් ඒවා ගැන සැලකිලිමත් වන්න.

c) ඔබේ ඩිජිටල් පියසටහන (digital footprint) තේරුම් ගන්න. ඔබ online පළ කරන සෑම post එකක්ම ඔබේ ඩිජිටල් පැවැත්මට (digital presence) දායක වන අතර ඔබේ අනාගත අවස්ථාවන්ට බලපෑම් කළ හැකි බව මතක තබා ගන්න. ඔබේ කීර්ති නාමයට හානි කළ හැකි contents post කිරීමට හෝ share කර ගැනීමට පෙර දෙවරක් සිතන්න

5. Cybersecurity සයිබර් ආරක්ෂණ පියවර

a) ඔබේ උපාංගවල පිළිගත් antivirus සහ firewall software install කරන්න. ඕනෑම malware හෝ වෛරස් හඳුනා ගැනීමට සහ ඉවත් කිරීමට antivirus update කර ක්‍රමානුකූලව scan / run කරන්න.

b) ඔබගේ operating system (OS), apps සහ apps, up to date ලේසින් තබා ගන්න. Software update කිරීම් සඳහා නිතිපතා check කර ඔබට නවතම security patches ඇති බව සහතික කර ගැනීම සඳහා ඒවා ඉක්මනින් install කරන්න.

c) ආරක්ෂිත Wi-Fi ජාල භාවිතා කරන්න. Open/unsecured හෝ password අවශ්‍ය නොවන පොදු Wi-Fi ජාල වෙත සම්බන්ධ වීමෙන් වළකින්න. පොදු Wi-Fi භාවිතා කරන විට, ඔබගේ internet සම්බන්ධතාවය encrypt කිරීමට සහ ඔබගේ දත්ත ආරක්ෂා කිරීමට Virtual Private Network (VPN) භාවිතා කරන්න.

d) ඔබේ වැදගත් ලිපිගොනු නිතිපතා backup කර ඒවා ආරක්ෂිතව save කරන්න. මෙය ඔබගේ device එක compromised හෝ නැතිවී ගියත්, ඔබට තවමත් ඔබගේ දත්ත ඇති බව සහතික කරයි.

Online ආරක්ෂාව යනු අඛණ්ඩ උත්සාහයක්. ආරක්ෂිතව සිටීම සඳහා latest online threats (තර්ජන) සහ හොඳම භාවිතයන් පිළිබඳව දැනුවත්ව සිටින්න. අන්තර්ජාලය භාවිතා කරන අතරතුර ඔබ මුහුණ දෙන ඕනෑම සැලකිල්ලක් හෝ සිදුවීම් පිළිබඳව දෙමාපියන්, ගුරුවරුන් හෝ භාරකරුවන් වැනි විශ්වාසවන්ත වැඩිහිටියන් සමඟ විවෘතව අදහස් හුවමාරු කරන්න. එක්ව, අපට සෑම කෙනෙකුටම ආරක්ෂිත සබැඳි පරිසරයක් නිර්මාණය කළ හැකිය.

error: Content is protected !!